นาโนเซลลูโลส (Nanocellulose) คืออะไร? นวัตกรรมเปลี่ยนโฉมบรรจุภัณฑ์และวัสดุ(copy)

ในยุคที่โลกหันมาให้ความสำคัญกับความยั่งยืนและการลดการใช้พลาสติกมากขึ้น วัสดุใหม่ที่มาจากธรรมชาติกลายเป็นสิ่งที่นักวิจัยและอุตสาหกรรมทั่วโลกจับตามอง หนึ่งในนวัตกรรมที่กำลังสร้างความตื่นเต้นให้กับวงการวัสดุศาสตร์และบรรจุภัณฑ์ก็คือ นาโนเซลลูโลส หรือ Nanocellulose วัสดุที่ฟังดูซับซ้อน แต่แท้จริงแล้วมาจากสิ่งที่เราคุ้นเคยมากที่สุด นั่นก็คือเซลลูโลสที่พบในพืชและไม้ทั่วไป แต่เมื่อนำมาแปรรูปให้มีขนาดเล็กลงถึงระดับนาโน มันก็กลายเป็นวัสดุที่มีคุณสมบัติพิเศษและศักยภาพมหาศาล

นาโนเซลลูโลส (Nanocellulose) คืออะไร? ความแตกต่างจากเซลลูโลสทั่วไป

นาโนเซลลูโลส เป็นสารที่ได้จากการสกัดเซลลูโลสออกมาด้วยกระบวนการต่างๆ ทั้งทางเคมีและทางกายภาพ ให้มีขนาดเล็กลงถึงระดับนาโนเมตร (1 ในพันล้านของเมตร) โดยเซลลูโลสตั้งต้นนั้นเป็นสารชีวมวลที่สำคัญ พบได้ในผนังเซลล์ของพืชชั้นสูง สาหร่ายสีเขียว รา แบคทีเรียบางชนิด และแม้แต่สัตว์ทะเลในกลุ่ม Urochordata เช่น เพรียงลอย เพรียงสาย

เซลลูโลสเป็นพอลิแซ็กคาไรด์ที่ประกอบด้วยโมเลกุลของ β-D-glucose มาเชื่อมกันเป็นสายโซ่ตรงด้วยพันธะไกลโคซิดิกที่คาร์บอนตำแหน่งที่ 1 และตำแหน่งที่ 4 เซลลูโลสจะประกอบกันเป็น fibrils รวมตัวกันเป็นมัดที่เรียกว่า fibrous bundle ซึ่งแบ่งออกเป็น 2 ส่วนคือ ส่วนผลึก (crystalline region) และส่วนอสัณฐาน (amorphous region)

สิ่งที่ทำให้ Nanocellulose แตกต่างจากเซลลูโลสทั่วไปคือ เมื่อขนาดเล็กลงถึงระดับนาโน พื้นที่ผิวของวัสดุจะเพิ่มขึ้นอย่างมหาศาล ทำให้คุณสมบัติทางกายภาพและเคมีเปลี่ยนแปลงไปอย่างน่าทึ่ง อัตราการผลิตเซลลูโลสและอนุพันธ์ของเซลลูโลสทั่วโลกมีมากถึงประมาณ 10,000-100,000 ล้านตันต่อปี แสดงให้เห็นถึงความสำคัญและศักยภาพของวัสดุชนิดนี้

3 ประเภทหลักของนาโนเซลลูโลส

นาโน เซลลูโลส แบ่งออกเป็น 2-3 ประเภทหลักตามโครงสร้างและวิธีการผลิต แต่ละประเภทมีคุณสมบัติและข้อได้เปรียบที่แตกต่างกันไป

1. เซลลูโลสนาโนคริสตัล (Cellulose Nanocrystal: CNC)

CNC หรือที่เรียกอีกชื่อว่า Nanocrystalline cellulose (NCC) หรือ Cellulose nanowhiskers (CNWs) เป็นผลึกนาโนที่มีรูปร่างคล้ายเข็ม (needle shape) หรือเป็นแท่งสั้นๆ มีความเป็นผลึกสูง โดยมีเส้นผ่านศูนย์กลางโดยเฉลี่ยระหว่าง 4-25 นาโนเมตร และมีความยาวเฉลี่ยระหว่าง 100-1,000 นาโนเมตร จากการศึกษาของสาหร่าย Cladophora glomerata พบว่า CNC มีความยาวประมาณ 200-500 นาโนเมตร และขนาดเส้นใยเล็กกว่า 50 นาโนเมตร

จุดเด่นของ CNC อยู่ที่ความแข็งแรงสูงมาก โครงสร้างที่เป็นระเบียบ และมีประจุลบบนผิว จึงเกิดแรงผลักทางไฟฟ้าสถิต (Electrostatic repulsion) ช่วยป้องกันการรวมตัวกันของผลึก ทำให้ระบบมีความเสถียร เหมาะกับการใช้เป็นสารเสริมแรงในวัสดุชีวภาพ (biodegradable plastic) และใช้ในผลิตภัณฑ์เครื่องสำอาง

2. เซลลูโลสนาโนไฟบริล (Cellulose Nanofibril: CNF)

CNF หรือที่เรียกว่า Nanofibrillated cellulose (NFC) หรือ Microfibrillated cellulose (MFC) เป็นเส้นใยนาโนที่ยาวและมีความยืดหยุ่นมากกว่า CNC มีทั้งส่วนที่เป็นผลึกและอสัณฐานผสมกันอยู่ มีความยาวในระดับไมโครเมตร (มากกว่า 1 ไมโครเมตร) ส่วนเส้นผ่านศูนย์กลางโดยเฉลี่ยระหว่าง 10-100 นาโนเมตร จากการศึกษาพบว่า CNF มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางอยู่ในช่วง 10-40 นาโนเมตร

CNF มีความสามารถในการเกาะกันสูง สร้างโครงร่างตาข่ายสามมิติ (3D-network structure) ทำให้มีความสามารถในการอุ้มน้ำเป็นปริมาณมากและมีอัตราส่วนลักษณะ (aspect ratio) สูง คุณสมบัติเหล่านี้ทำให้เหมาะกับการสร้างฟิล์ม เจล หรือโฟม นิยมใช้ในงานบรรจุภัณฑ์ กระดาษ และวัสดุชีวภาพ

3. เซลลูโลสจากแบคทีเรีย (Bacterial Cellulose: BC)

BC เป็นเซลลูโลสที่ผลิตโดยแบคทีเรียชนิดพิเศษ เช่น Acetobacter xylinum ผ่านกระบวนการชีวเคมีระหว่างกลูโคสและแบคทีเรีย โดยเป็นวิธีแบบล่างขึ้นบน (bottom-up method) ที่แตกต่างจากการสกัดจากพืช BC มีความบริสุทธิ์สูงมาก ไม่มีสารปนเปื้อนเช่น ลิกนิน หรือ เฮมิเซลลูโลสที่พบในเซลลูโลสจากพืช

โครงสร้างของ BC เป็นเครือข่าย 3 มิติที่ละเอียดมาก มีความแข็งแรงสูง มีคุณสมบัติคล้าย CNF และ CNC มีความเข้ากันได้กับเนื้อเยื่อมนุษย์สูงมาก ไม่ก่อให้เกิดการอักเสบหรือการปฏิเสธจากร่างกาย ทำให้เหมาะอย่างยิ่งกับการใช้ในงานทางการแพทย์ เช่น แผ่นปิดแผล วัสดุปลูกถ่ายเนื้อเยื่อ

กระบวนการผลิตนาโนเซลลูโลส

กระบวนการเตรียมนาโนเซลลูโลส แบ่งได้เป็น 2 วิธีหลัก ได้แก่ วิธีแบบบนลงล่าง (top-down method) และวิธีแบบล่างขึ้นบน (bottom-up method) ซึ่งวิธีแบบบนลงล่างนั้นจะเป็นการใช้เอนไซม์ หรือสารเคมีในการสกัดแยกสารอื่นที่ไม่ใช่เซลลูโลสออกไป เช่น โปรตีน ไขมัน ลิกนิน และเฮมิเซลลูโลส

วิธีการผลิต CNC: การไฮโดรไลซิส

การผลิต CNC ใช้กระบวนการไฮโดรไลซิสด้วยกรด โดยทั่วไปใช้กรดซัลฟิวริก (sulfuric acid) หรือกรดไฮโดรคลอริก (hydrochloric acid) โดยพบว่ากรดซัลฟิวริกมีประสิทธิภาพในการสกัดดีที่สุด กรดจะเข้าไปทำปฏิกิริยาตรงส่วนอสัณฐาน เพื่อให้คงเหลือแต่ส่วนผลึก จึงทำให้อัตราส่วนลักษณะ (aspect ratio) ต่ำ

กระบวนการนี้ใช้เวลาประมาณ 90 นาที ที่อุณหภูมิ 90 องศาเซลเซียส หลังจากนั้นต้องล้างและทำให้เป็นกลาง จากนั้นจึงแยก CNC ออกมาด้วยการหมุนเหวี่ยงความเร็วสูงที่ 5,000 rpm เป็นเวลา 15 นาที ข้อดีของวิธีนี้คือได้ CNC ที่มีความบริสุทธิ์สูงและมีขนาดสม่ำเสมอ

วิธีการผลิต CNF: การบดละเอียดเชิงกล

การผลิต CNF ใช้วิธีการสกัดเซลลูโลสโดยใช้สารเคมีประเภทด่าง เช่น โซเดียมไฮดรอกไซด์ (sodium hydroxide) แล้วนำมาแยกเส้นใยออกจากกันโดยใช้แรงกล เช่น การใช้เครื่อง Homogenizer หรือ Microfluidizer ความดันสูง เพื่อทำลายโครงสร้างของเส้นใยเซลลูโลสให้มีขนาดเล็กลง ซึ่งทำให้เกิดแรงเฉือนภายใต้ความดันสูง เส้นใยจึงเกิดการแยกตัว

ขั้นตอนการเตรียมตัวอย่างรวมถึงการใช้ 4% H2O2 สำหรับฟอกสี ตามด้วยการต้มด้วย 0.5 M NaOH และ 5% v/v HCl ตามลำดับ กระบวนการนี้อาจต้องใช้เวลา 16 ชั่วโมงในแต่ละขั้นตอน มีการค้นพบว่าการใช้กลุ่มเอนไซม์เซลลูเลส ได้แก่ cellobiohydrolase และ endoglucanase ร่วมกัน ช่วยลดการใช้พลังงานในขั้นตอนการใช้เครื่องโฮโมจิไนซ์เซอร์ หรือลดจำนวนรอบในการผ่านเครื่องโฮโมจิไนซ์เซอร์ลง

คุณสมบัติพิเศษที่ทำให้ นาโนเซลลูโลส เป็นที่น่าจับตามอง

Nanocellulose มีคุณสมบัติพิเศษหลากหลายที่ยากจะหาได้ในวัสดุอื่น ๆ คุณสมบัติเหล่านี้เปิดโอกาสให้นำไปใช้ในอุตสาหกรรมที่หลากหลาย

ความแข็งแรงสูงและน้ำหนักเบา

นาโนเซลลูโลส มีค่าโมดูลัส (modulus) ซึ่งแสดงถึงความแข็งแรงเชิงกลมากกว่าเส้นใยของกระดาษเป็นร้อยเท่า นอกจากนี้ยังมีความทนต่อแรงดึง (tensile strength) สูง คุณสมบัตินี้ทำให้เหมาะอย่างยิ่งกับการใช้เป็นสารเสริมแรงในวัสดุคอมโพสิต การเติมนาโนเซลลูโลสจากแบคทีเรียเพียง 4% ลงในฟิล์ม PVA มีส่วนช่วยทำให้ฟิล์มมีค่าความทนต่อแรงดึงและค่าโมดูลัสเพิ่มขึ้นเกือบ 2 เท่า

ความโปร่งใส

นาโนเซลลูโลสสามารถทำเป็นฟิล์มบางที่มีความโปร่งใสได้สูง ทั้งนี้เพราะขนาดของเส้นใยเล็กกว่าความยาวคลื่นของแสง ทำให้แสงสามารถผ่านได้โดยไม่เกิดการกระเจิง คุณสมบัตินี้ทำให้สามารถใช้ CNC เป็นสารเคลือบพอลิเมอร์ชนิดอื่น เช่น Polyethylene terephthalate (PET) โดยที่ฟิล์มที่ได้ยังคงความใส และมีผลในการช่วยลดการแลกเปลี่ยนออกซิเจนกับสิ่งแวดล้อม

ความสามารถในการปรับแต่ง

พื้นผิวของ Nanocellulose เต็มไปด้วยหมู่ไฮดรอกซิล (-OH) จำนวนมาก ทำให้สามารถเกิดปฏิกิริยาเคมีและดัดแปลงได้ง่าย หมู่ไฮดรอกซิลในบริเวณที่เป็นอสัณฐาน ซึ่งมีความเป็นระเบียบน้อยกว่าส่วนผลึก จะสามารถเกิดปฏิกิริยาได้ดีกว่าหมู่ไฮดรอกซิลในบริเวณที่เป็นผลึก ความยืดหยุ่นในการปรับแต่งนี้ทำให้สามารถเชื่อมสารต่างๆ เข้ากับพื้นผิวเพื่อเปลี่ยนคุณสมบัติได้ตามต้องการ

ความย่อยสลายทางชีวภาพและความเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

นาโนเซลลูโลส มีคุณสมบัติย่อยสลายได้เองตามธรรมชาติ (biodegradable) เนื่องจากมาจากแหล่งธรรมชาติที่หมุนเวียนได้ และสามารถย่อยสลายทางชีวภาพได้ 100% ไม่ทิ้งสารพิษหรือไมโครพลาสติกในสิ่งแวดล้อม นอกจากนี้ยังสามารถผลิตจากเศษวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตร เช่น ฟางข้าว เปลือกข้าวโพด ชานอ้อย ใบสับปะรด กากชานอ้อย หรือผักตบชวา ซึ่งช่วยลดปัญหาขยะและเพิ่มมูลค่าให้กับเศษวัสดุเหลือใช้

Nanocellulose เปลี่ยนโฉมอุตสาหกรรมบรรจุภัณฑ์และวัสดุได้อย่างไร?

คุณสมบัติพิเศษของ นาโนเซลลูโลส กำลังถูกนำไปใช้จริงในหลายอุตสาหกรรมเพื่อเปลี่ยนแปลงวิธีการผลิตและสร้างผลิตภัณฑ์ที่ดีกว่า ยั่งยืนกว่า

บรรจุภัณฑ์ยั่งยืน (Sustainable Packaging): ฟิล์มกั้นแก๊สและยืดอายุอาหาร

อุตสาหกรรมบรรจุภัณฑ์เป็นหนึ่งในภาคส่วนที่ให้ความสนใจ Nanocellulose มากที่สุด เพราะสามารถทดแทนพลาสติกที่มาจากปิโตรเลียมได้ในหลายจุด ฟิล์มนาโนเซลลูโลสมีคุณสมบัติขวางกั้น (barrier property) การซึมผ่านของออกซิเจนหรือความชื้น จึงเป็นแนวทางหนึ่งในการช่วยยืดอายุอาหาร นอกจากนี้ยังสามารถนำไปใช้กับเครื่องบรรจุภัณฑ์สมัยใหม่ได้โดยไม่ต้องเปลี่ยนแปลงสายการผลิตมากนัก

ลดการใช้พลาสติกในอุตสาหกรรม

การนำนาโนเซลลูโลสมาผสมกับพลาสติกชีวภาพหรือกระดาษ สามารถลดการใช้พลาสติกจากปิโตรเลียมได้อย่างมาก โดยยังคงคุณสมบัติที่จำเป็นไว้ได้ เช่น ความแข็งแรง ความทนทาน และความสามารถในการกันน้ำ ผลิตภัณฑ์ที่เกิดขึ้นย่อยสลายได้เร็วกว่าพลาสติกทั่วไปหลายเท่า

ยืดอายุการเก็บรักษาอาหาร

การเติม CNFs ลงในฟิล์มช่วยลดการซึมผ่านของน้ำ โดยเฉพาะ CNFs มีประสิทธิภาพดีกว่า CNCs เนื่องจากฟิล์มจาก CNFs มีรูพรุนน้อยกว่า ฟิล์ม Nanocellulose มีความสามารถกั้นออกซิเจนและไอน้ำได้ดี การใช้บรรจุภัณฑ์จากนาโนเซลลูโลสสามารถช่วยยืดอายุผักสดและเนื้อสัตว์ได้ดีกว่าการใช้บรรจุภัณฑ์ทั่วไป

การฝังเซ็นเซอร์และการตรวจสอบคุณภาพ

นาโนเซลลูโลสยังถูกนำมาใช้ในการทำบรรจุภัณฑ์ต้านจุลินทรีย์ หรือที่เรียกว่า antimicrobial packaging ตัวอย่างเช่น การใช้ CNFs ในการเป็นสารเคลือบสารต้านจุลินทรีย์ คือ antibacterial chlorhexidine digluconate (CHX) พบว่าสามารถควบคุมการปลดปล่อยสาร CHX และยืดคุณสมบัติต้านจุลินทรีย์ได้นานสูงสุดถึง 45 วัน เทคโนโลยีนี้ช่วยลดการสูญเสียอาหารและเพิ่มความปลอดภัยให้ผู้บริโภค

ด้านวัสดุคอมโพสิตและก่อสร้าง: สารเสริมแรงที่มีประสิทธิภาพสูง

การเติมนาโนเซลลูโลสลงในพลาสติก ยางธรรมชาติ หรือคอนกรีต สามารถเพิ่มความแข็งแรงได้มาก ขณะเดียวกันก็ลดน้ำหนักลงได้ วัสดุคอมโพสิตที่ได้มีราคาถูกกว่า เบากว่า และย่อยสลายได้ง่ายกว่าเมื่อเทียบกับการใช้เส้นใยคาร์บอนหรือแก้ว อุตสาหกรรมยานยนต์และการบินกำลังทดลองใช้วัสดุเหล่านี้เพื่อลดน้ำหนักและเพิ่มประสิทธิภาพการใช้เชื้อเพลิง นอกจากนี้ยังสามารถนำไปใช้ในชิ้นส่วนยานยนต์และวัสดุก่อสร้างต่าง ๆ

ด้านการแพทย์และชีวภาพ: วัสดุปลูกถ่ายและการนำส่งยา

Nanocellulose โดยเฉพาะ BC มีความเข้ากันได้กับเนื้อเยื่อมนุษย์สูงมาก ไม่ก่อให้เกิดการอักเสบหรือการปฏิเสธจากร่างกาย จึงนิยมใช้เป็นแผ่นปิดแผลสำหรับแผลไฟไหม้หรือแผลที่หายยาก ช่วยในการลดความถี่ในการทำแผลและยังช่วยในการรักษาความชุ่มชื้นโดยที่ไม่ต้องทายาบ่อยครั้ง นอกจากนี้ยังเป็นวัสดุโครงสร้างในการเพาะเลี้ยงเซลล์และเนื้อเยื่อ เป็นตัวนำส่งยาที่สามารถควบคุมการปล่อยยาได้ตามต้องการ และยังถูกพัฒนาเป็นกระดูกเทียม กระดูกอ่อนเทียม และใช้ในการผลิตอวัยวะเทียมต่าง ๆ อาทิ หลอดเลือดเทียม

ด้านอิเล็กทรอนิกส์: วัสดุฐานที่มีความยืดหยุ่น (Flexible Electronics)

นาโนเซลลูโลส สามารถทำเป็นฟิล์มโปร่งใสและยืดหยุ่นได้ ทำให้เหมาะกับการเป็นวัสดุฐานสำหรับอิเล็กทรอนิกส์ที่งอได้ เช่น จอแสดงผลที่พับได้ แผงโซลาร์เซลล์ที่บางและยืดหยุ่น หรือแบตเตอรี่กระดาษ นอกจากนี้ยังสามารถดัดแปลงให้นำไฟฟ้าได้ เพื่อใช้เป็นเซ็นเซอร์หรือวงจรอิเล็กทรอนิกส์ที่ใช้แล้วทิ้งได้

ข้อจำกัดและความท้าทายในการใช้งานเชิงพาณิชย์

แม้นาโนเซลลูโลสจะดูน่าสนใจและมีข้อดีเยอะมาก แต่ถ้าจะเอามาใช้งานจริงในเชิงธุรกิจขนาดใหญ่ ก็ยังมีอุปสรรคบางอย่างที่ต้องหาทางแก้ไข

ต้นทุนการผลิตที่สูง

ปัจจุบันกระบวนการผลิตนาโนเซลลูโลสยังมีต้นทุนค่อนข้างสูง เนื่องจากกระบวนการผลิตที่ใช้พลังงานสูง อุปกรณ์ที่มีราคาแพง และยังไม่สามารถผลิตในปริมาณมากได้ นักวิจัยกลุ่มต่าง ๆ กำลังหาวิธีการใหม่ ๆ ในการเตรียมนาโนเซลลูโลส เพื่อลดการใช้พลังงาน และลดการใช้สารเคมี เช่น การใช้เอนไซม์แทนการบดเชิงกล หรือการใช้วัสดุเหลือทิ้งจากการเกษตรที่ราคาถูกกว่า เพื่อลดต้นทุนการผลิต

ปัญหาการกระจายตัว (Dispersion) ในวัสดุอื่น ๆ

นาโนเซลลูโลส มีแนวโน้มที่จะเกาะตัวกันเป็นก้อนเมื่อนำไปผสมในตัวทำละลายหรือพอลิเมอร์ที่ไม่ชอบน้ำ โมเลกุลของนาโนเซลลูโลสนั้นมีความชอบน้ำมากกว่าน้ำมัน ปัญหานี้ทำให้ไม่สามารถใช้คุณสมบัติได้เต็มที่และอาจทำให้ผลิตภัณฑ์มีคุณภาพไม่สม่ำเสมอ นักวิจัยกำลังพัฒนาเทคนิคการดัดแปลงพื้นผิว การใช้สารช่วยกระจายตัว หรือการเปลี่ยนสภาพขั้วของนาโนเซลลูโลสเพื่อแก้ปัญหานี้

สรุป นาโนเซลลูโลส คืออะไร

นาโนเซลลูโลส หรือ Nanocellulose คือวัสดุจากธรรมชาติที่มีคุณสมบัติพิเศษหลากหลาย ทั้งความแข็งแรงสูง น้ำหนักเบา โปร่งใส ปรับแต่งได้ และย่อยสลายทางชีวภาพ ทำให้นำไปใช้ได้หลายอุตสาหกรรม ตั้งแต่บรรจุภัณฑ์ยั่งยืน วัสดุคอมโพสิต การแพทย์ ไปจนถึงอิเล็กทรอนิกส์


นาโนเซลลูโลส ประโยชน์มีมากมาย ไม่ว่าจะเป็นสารอิมัลซิไฟเออร์ในอาหาร สารทดแทนไขมัน เส้นใยอาหาร หรือบรรจุภัณฑ์ที่ยืดอายุอาหาร จากการศึกษาด้านความปลอดภัย พบว่าไม่เป็นพิษต่อมนุษย์และสิ่งแวดล้อม แม้ยังมีความท้าทายเรื่องต้นทุนการผลิต แต่ด้วยการวิจัยพัฒนาอย่างต่อเนื่อง นาโนเซลลูโลสจะกลายเป็นส่วนสำคัญของชีวิตประจำวันในอนาคตอันใกล้

หากคุณกำลังมองหาทางเลือกบรรจุภัณฑ์ที่ยั่งยืนและเหมาะกับธุรกิจ Asia Engineering Pac มีความพร้อมในทุกด้าน ตั้งแต่การให้คำปรึกษา ออกแบบเครื่องจักร Automation ไปจนถึงการติดตั้งและบริการหลังการขาย ด้วยประสบการณ์กว่า 40 ปีในอุตสาหกรรมอาหาร ยา สี และเคมี เราเข้าใจความต้องการเฉพาะของแต่ละธุรกิจและพร้อมสร้างโซลูชันที่ใช่ให้กับคุณ

ติดต่อสอบถามเพิ่มเติม:

LINE
Facebook: https://www.facebook.com/asiaengineeringpac
Youtube: https://www.youtube.com/@asiaengineeringpacth
Email: sales@asiaengineeringpac@co.th
โทร: 02 806 4501, 087 542 9042

ข้อมูลอ้างอิง:

1. นาโนเซลลูโลส พอลิเมอร์ชีวภาพมากประโยชน์. สืบค้นเมื่อ 12 มกราคม 2569
2. โครงงานวิจัยทางเภสัชศาสตร์ เรื่อง การศึกษาคุณสมบัติของนาโนเซลลูโลส จากสาหร่าย Cladophora glomerata. สืบค้นเมื่อ 12 มกราคม 2569
3. นาโนเซลลูโลส:การประยุกต์ใช้ในอาหารและความปลอดภัยอาหาร. สืบค้นเมื่อ 12 มกราคม 2569